Idiota (z ilustracjami Dementija Szmarinowa)

«Idiota» (1868) stał się drugim dziełem z «wielkiej piątki»: tak nazywa się pięć najbardziej monumentalnych powieści Dostojewskiego, wśród których znajdują się «Zbrodnia i kara» (1866), «Demony» (1872), «Nastolatek» (1875) i «Bracia Karamazow» (1880). «Idiota» Fiodora Michajłowicza stworzył za granicą, w Europie: tam pisarz, cierpiący na napady epilepsji, miał nadzieję na poprawę zdrowia i, ponadto, ukryć się przed wierzycielami. Praca nad rękopisem trwała długo; czasami autor pozostawał na tyle niezadowolony z napisanego, że niszczył już gotowe fragmenty tekstu i zaczynał pisać je od nowa. Ostatecznie pisarz postanowił «przedstawić pozytywnie piękną postać». Powstały obraz księcia Myszkina wchłonął cechy Pickwicka Charlesa Dickensa i Don Kichota Miguela de Cervantesa. Wielkoduszny, naiwna, skłonny do refleksji, Myszykin wygląda nieodpowiednio wśród ważnych, poważnych, a jednocześnie często całkowicie niemoralnych ludzi. Współcześni Dostojewskiemu krytykowali «Idiotę», jednak powieść została doceniona przez późniejsze pokolenia. Dziś «Idiota» tłumaczona jest na różne języki świata, wznawiana w licznych nakładach i wystawiana na scenach teatralnych. W tym wydaniu tekst powieści o zadziwiającej osobowości wzbogacają ilustracje radzieckiego i rosyjskiego malarza, grafika i pedagoga Dementija Aleksejewicza Szmarinowa (1907–1999).

Fiodor Michajłowicz Dostojewski (1821–1881) urodził się w Moskwie w dużej rodzinie lekarza. W domu dzieci uczono miłości do literatury: organizowano wieczory czytelnicze, opowiadano bajki, uczono łaciny, francuskiego i rosyjskiej literatury. Po śmierci matki ojciec skierował starszych chłopców do Szkoły Inżynieryjnej: Fiodor ukończył ją w 1843 roku, jednak zainteresowania inżynierskiego nigdy nie wykazał – wolał drogę pisarza. Jego debiutancka powieść «Biedni ludzie» (1845) przyniosła autorowi sławę jako «nowego Gogola». Z czasem Dostojewski zdobył szerokie uznanie w kręgach literackich i nawiązał znajomości z wieloma działaczami kultury. Mówiono o nim jako o wykształconym, łagodnym i nieśmiałym człowieku, a jego prozę uznawano za oryginalną i pełną głębokiego psychologizmu. W 1849 roku pisarz został aresztowany jako członek grupy pietraszewców i skazany na karę śmierci. O tym, że egzekucja została zamieniona na ciężkie prace, aresztowani zostali poinformowani już na placu, zaledwie kilka minut przed straceniem. Zbliżająca się bliskość śmierci wywarła silne wrażenie na Fiodorze Michajłowiczu. Ten epizod swojego życia w późniejszych latach odzwierciedlał w twórczości, w tym w poruszającym monologu księcia Myszkina – głównego bohatera jego powieści «Idiota».