Czarownice i czarostwo

«Czarownice i czarostwo» (1906) Nikołaja Speranskiego — fundamentalne badanie historyczne, które ujawnia fenomen polowania na czarownice w XV–XVII wieku. Książka zanurza w epokę Renesansu i Oświecenia, kiedy procesy przeciwko czarownicom osiągnęły największą brutalność, a sądowe prześladowania kobiet stały się masowym zjawiskiem społecznym.
W centrum uwagi autora — ludowe wierzenia i przerażające opowieści o czarostwie (przywoływanie demonów, loty na sabat, porwania niemowląt), a także głębokie mechanizmy epoki. Speranski proponuje nietypowy punkt widzenia: łączy czarostwo nie tylko z przesądami, ale z rozwojem idei naukowych tamtego czasu, analizując, jak edukacja, władza i kościół wpływały na kształtowanie wyobrażeń o czarownicach i na przebieg procesów sądowych.
Szczególne zainteresowanie budzi porównanie pracy Speranskiego z znanymi przewodnikami po walce z czarostwem — przede wszystkim z «Młotem na czarownice»: czytelnik zobaczy, jak w różnych tekstach konstruowano obraz czarownicy i uzasadniano konieczność polowania na nią. Praca historyka-erudyty pozwala spojrzeć na zapomniane arcydzieła historiografii w nowy sposób i zrozumieć, jak doktryny religijne i interesy polityczne splatały się z masową histerią.
«Czarownice i czarostwo» — cenne źródło dla tych, którzy interesują się historią kościoła, mechanizmami masowych prześladowań i kulturowymi kodami nowożytności. Badanie pozostaje aktualne i dzisiaj: pomaga zrozumieć, jak lęki społeczeństwa, wspierane autorytetem władzy i religii, przekształcały się w system represji.